Verder volgens...

Afgelopen week stond Nederland even stil. Op woensdagavond ging half Nederland naar buiten. Hoofden gingen omhoog, eclipsbrillen kwamen tevoorschijn en werden uitgeleend, terwijl langzaam de maan voor de zon schoof. Elders in Europa ging het licht nog verder uit: in delen van Spanje en IJsland verdween de zon zelfs volledig achter de maan.

Een bijzonder natuurverschijnsel, waarbij ik het niet kon laten om er ook een metafoor voor Europa in te zien. Terwijl ik op een uitgestrekt grasveld stond, keek ik door een eclipsbril naar de verduisterde zon. Enkele minuten later was het volle licht alweer terug. Juist op zo’n moment besef je hoe vanzelfsprekend we sommige dingen vinden zolang ze er gewoon zijn. Pas wanneer ze tijdelijk wegvallen, merken we hoe vanzelfsprekend we de aanwezigheid ervan vinden.

De afgelopen jaren heeft Europa meerdere van zulke momenten gekend. De energiecrisis maakte pijnlijk duidelijk hoe groot de afhankelijkheid van Russisch gas was. De oorlog in Oekraïne liet opnieuw zien hoeveel de Europese veiligheid nog altijd leunt op de Verenigde Staten. De opkomst van kunstmatige intelligentie onderstreept ondertussen de dominante positie van Amerikaanse technologiebedrijven. Daarnaast blijft Europa voor belangrijke grondstoffen en onderdelen van productieketens sterk afhankelijk van andere delen van de wereld.

Bepaalde afhankelijkheid hoeft niet direct tot problemen te leiden. Internationale handel en specialisatie hebben Europa decennialang veel welvaart gebracht. Het wordt pas een probleem wanneer afhankelijkheid omslaat in kwetsbaarheid: wanneer een leverancier wegvalt, een geopolitieke relatie verslechtert of een andere grootmacht besluit toegang tot essentiële technologie, energie of grondstoffen te beperken.

Daar ligt de kern van Europese strategische autonomie. Het doel kan niet zijn om alles zelf te produceren. Een volledig zelfvoorzienend Europa zou duurder, minder efficiënt en waarschijnlijk ook minder welvarend zijn. Wel moet Europa voldoende capaciteit hebben om op cruciale momenten zelfstandig te handelen en de toegang tot kritieke grondstoffen en diensten te waarborgen. Dat vraagt om energie-infrastructuur, defensiecapaciteit, technologische kennis, sterke productieketens en een kapitaalmarkt die Europese bedrijven voldoende ruimte geeft om te groeien.

Dat is uiteindelijk minder een discussie over onafhankelijkheid dan over handelingsvrijheid. Europa hoeft niet zonder de rest van de wereld te kunnen. Het moet wel voorkomen dat anderen het licht kunnen uitdoen.

Een eclips duurt gelukkig maar kort. Daarna verschijnt de zon vanzelf weer. Wie de eclips heeft gemist, krijgt in 2081 in Nederland weer een nieuwe kans. Dat vraagt wel wat van uw geduld. Voor Europa zou ik iets minder geduld adviseren. Economische weerbaarheid, technologische capaciteit en strategische autonomie ontstaan immers niet vanzelf. Daar moet aan worden gewerkt zolang de zon nog schijnt.