‘Markt kan verkoopgolf swaps rond transitiedatum niet aan.’

Met deze kop waarschuwde PensioenPro in maart 2025 voor mogelijke marktverstoringen bij de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel (Wtp). En dit was zeker niet de enige waarschuwing. In aanloop naar de ‘Grote Transitie’ van 1 januari 2026 regende het dit soort waarschuwingen. De boodschap was helder: als Nederlandse pensioenfondsen massaal hun rentehedges tegelijk afbouwen bij het invaren in de Wtp, kan dat gepaard gaan met forse marktbewegingen.

Fast forward naar 1 januari 2026. Een groot aantal pensioenfondsen is op deze datum ingevaren. Zoals het er nu naar uitziet, is deze transitie opmerkelijk rustig verlopen. Zonder noemenswaardige operationele problemen. Maar vooral: zonder zichtbare marktimpact. De lange swaprentes in de eurozone lieten geen opvallende bewegingen zien. Van een renteschok was geen sprake. Sterker nog, de 30-jaarsswaprente is de laatste dagen wat gedaald.

Gezien alle waarschuwingen is dat opmerkelijk. In het nieuwe stelsel verlagen de meeste pensioenfondsen de rente-afdekking voor jongere leeftijdscohorten immers fors. Tegelijkertijd hadden veel fondsen in de aanloop naar de transitie hun rente-afdekking juist verhoogd om zo de dekkingsgraad richting de transitiedatum te beschermen. De analyses achter de waarschuwingen waren logisch. Rond de transitiedatum zouden veel langlopende rentehedges moeten worden afgebouwd, wat veel volatiliteit in de lange swaprentes had kunnen veroorzaken. Deze rentes zouden fors kunnen stijgen door een dergelijke verkoopgolf.

De zorgen leefden breed. Niet alleen bij marktpartijen, maar ook bij toezichthouders, zoals DNB, én de pensioenfondsen zelf. De consensus leek duidelijk: hier lag een potentieel systeemrisico. Alle ophef lijkt nu dus een storm in een glas water. Betekent dit dat de analyses fout waren en de waarschuwingen overtrokken? Dat zou te kort door de bocht zijn. We zien hier een soort omgekeerde self-fulfilling prophecy: juist omdat iedereen het risico zag aankomen, werd er vooraf rekening mee gehouden.

Pensioenfondsen maakten beleid om de rentehedges geleidelijk en gespreid af te bouwen, in plaats van alles rond één moment te concentreren. Tegelijkertijd hadden hedgefondsen en andere marktpartijen al posities ingenomen om te profiteren van een verwachte verkoopgolf. Het scenario was als het ware al ingeprijsd in de markt voordat het zich kon manifesteren.

In dat opzicht is de pensioentransitie een interessant voorbeeld van marktefficiëntie. De beschikbare informatie werd verwerkt, het gedrag en beleid werd hierop aangepast en juist daardoor bleven grote marktbewegingen uit. Het doet een beetje denken aan het millenniumprobleem (Y2K): een probleem waar tijdig voor werd gewaarschuwd, waarna alle registers werden opengetrokken om het te voorkomen. Met succes.

In de praktijk zijn het vrijwel altijd de onverwachte gebeurtenissen die markten in beweging zetten en niet de vooraf aangekondigde. Denk bijvoorbeeld aan schokken als 9/11, waarbij beleggers compleet werden verrast. Iedereen wil dan tegelijk door dezelfde uitgang naar buiten. Dat resulteert in forse marktturbulentie. Daarmee is de les misschien wel deze: het zijn niet de risico’s waar iedereen over praat die het gevaarlijkst zijn, maar juist die waar niemand rekening mee houdt.